Έχει χάσει το ελληνικό καλοκαίρι την αθωότητά του; Τι δείχνουν τα ευρήματα έρευνας, που διενήργησε η Metron Analysis, για τη «βαριά βιομηχανία» της χώρας
Αν γυρίζαμε τον χρόνο, στην πρώτη περίοδο της οικονομικής κρίσης, θα εντοπίζαμε μια μεγάλη συζήτηση για το πώς θα μπορούσε η χώρα μας να διαμορφώσει ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης, ξεφεύγοντας από τη «μονοκαλλιέργεια» του τουρισμού.
Για την Ελλάδα, ο τουρισμός αποτελεί μια διεθνώς ανταγωνιστική δραστηριότητα που συμβάλλει καθοριστικά στην εθνική οικονομία και στην εξωστρέφειά της.
Ταυτόχρονα όμως είναι «ευάλωτος» σε διεθνείς αναταράξεις, όπως οι πολεμικές συγκρούσεις ή κρίσεις σαν την πανδημία που ουσιαστικά εκμηδένισε την τουριστική κίνηση. Σε αυτό το πλαίσιο, ήταν εύλογα ζητούμενο ένα αναπτυξιακό μοντέλο που χωρίς να αναιρεί την τουριστική ατμομηχανή, θα μπορούσε να αναπτύσσει πλάι και σε ισορροπία με αυτήν και άλλες δυναμικές δραστηριότητες.
Η συζήτηση αυτή μοιάζει να έκανε έναν κύκλο γύρω από τον εαυτό της. Στα χρόνια της κρίσης και μέχρι σήμερα ο τουρισμός όχι απλώς παρέμεινε κινητήριος δύναμη της οικονομίας αλλά σημείωσε σταθερή αύξηση.
Ξεκίνησε, έτσι, πρόσφατα μια διαφορετική συζήτηση, αυτή τη φορά γύρω από την τουριστική επιβάρυνση της χώρας και τις συνέπειες του λεγόμενου «υπερτουρισμού», από το Airbnb στις πόλεις έως τις κρουαζιέρες στα νησιά και από την ακρίβεια ή τις εργασιακές συνθήκες έως τις συνέπειες στο φυσικό περιβάλλον και τις αντοχές των υποδομών.
Η συζήτηση αυτή δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα, αναπτύσσεται σε όλες τις μεσογειακές χώρες. Τι πιστεύουμε, όμως, τελικά για τον τουρισμό και τον υπερτουρισμό;
Το αφετηριακό ερώτημα είναι εάν ο τουρισμός θεωρείται περισσότερο επωφελής ή περισσότερο βλαπτικός για τη χώρα. Εδώ, η απάντηση είναι σαφώς θετική, καθώς το 74% θεωρεί ότι μάλλον ωφελεί παρά βλάπτει (τη δεύτερη άποψη συμμερίζεται ένα μικρό αλλά όχι ευκαταφρόνητο 14%). Μάλιστα, η θετική αξιολόγηση του τουρισμού φαίνεται να ενισχύεται στις μεγαλύτερες ηλικίες, από την Gen X και πάνω, και να είναι διαχρονικά εμπεδωμένη.
Από εκεί και πέρα, η εικόνα αρχίζει να παρουσιάζει αποχρώσεις. Εάν ο τουρισμός γενικά θεωρείται επωφελής, δε φαίνεται να είμαστε εξίσου σίγουροι για τα όρια της «φέρουσας ικανότητας» της χώρας – αν επιτρέπεται να χρησιμοποιήσουμε κάπως καταχρηστικά τον όρο.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι απόψεις είναι μοιρασμένες: ένα 36% πιστεύει ότι οι τουρίστες που έρχονται σήμερα στη χώρα είναι περισσότεροι από όσους αντέχουν οι υποδομές μας, και ένα άλλο 36% θεωρεί, αντιθέτως, ότι «χωρούν» ακόμη περισσότεροι – ενώ υπάρχει και ένα 26% που πιστεύει ότι βρισκόμαστε στο όριο της ικανότητας φιλοξενίας.
Θα είχε ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε διαχρονικά αυτούς τους δείκτες αντίληψης, προκειμένου να δούμε πώς θα διαμορφώνονται στο μέλλον και σε συνάρτηση με την εξέλιξη του όγκου αφίξεων στη χώρα. Προς το παρόν, έχει ενδιαφέρον ότι περιοχές όπως η Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου,
που ήδη υποδέχονται μεγάλο μέρος των τουριστών, μοιάζει να συμμερίζονται περισσότερο την άποψη ότι μπορούμε να φιλοξενήσουμε και άλλους επισκέπτες – ενώ από την άλλη, οι νεότερες γενιές (Gen Z και Millennials) μοιάζουν πιο επιφυλακτικές.
Όταν μπαίνει στην εξίσωση και η έννοια του «υπερτουρισμού», προκύπτει σαφώς ένας διάχυτος προβληματισμός όσον αφορά ιδίως ορισμένες περιοχές της χώρας που επιβαρύνονται περισσότερο. Σχεδόν 8 στους 10 (78%) πιστεύουν ότι πράγματι η τουριστική επιβάρυνση δημιουργεί προβλήματα στους δημοφιλείς προορισμούς, σε μια χώρα που δε διαθέτει άλλωστε και λίγους. Και εδώ η Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου μοιάζει
να προβληματίζονται σχετικά λιγότερο, σε αντίθεση με την Αττική. Αυτό λοιπόν το 78% που θεωρεί ότι ο «υπερτουρισμός» δημιουργεί προβλήματα, πού τα εντοπίζει; Θα λέγαμε ότι αφορούν κυρίως δύο βασικές διαστάσεις. Η μία είναι η οικονομική. Παρά τη θετική επίδραση που αναγνωρίζεται στον τουρισμό γενικά, αναδεικνύεται και μια «σκοτεινή» πτυχή που συνδέεται με την αύξηση των ενοικίων (44%), ιδίως ίσως σε περιοχές με
μεγάλη διείσδυση του Airbnb, αλλά και με την ακρίβεια στους τουριστικούς προορισμούς (37%), από την εστίαση μέχρι τα ακτοπλοϊκά.
Η άλλη διάσταση αφορά το φυσικό και το ανθρώπινο περιβάλλον. Ο υπερτουρισμός κρίνεται ότι επιβαρύνει την ποιότητα ζωής των κατοίκων σε δημοφιλείς προορισμούς (34%), αλλά και το περιβάλλον (28%), σε συνάρτηση και με τις αντοχές των υποδομών.
Πάντως, στην Κρήτη και στα νησιά του Αιγαίου σημαντική φαίνεται να θεωρείται και η επιβάρυνση της κυκλοφορίας οχημάτων και ανθρώπων (κυκλοφοριακό/συνωστισμός:
43%). Τούτων δοθέντων, μοιάζει εύλογο ότι και πάλι σχεδόν οι 8 στους 10 (77%) θα συμφωνούσαν με την άποψη ότι πρέπει να τεθούν περιορισμοί στο Airbnb ή στα κρουαζιερόπλοια σε περιοχές ήδη επιβαρυμένες. Το ζητούμενο για περιορισμούς είναι συντριπτικό σε όσους θεωρούν ήδη ότι ο υπερτουρισμός προκαλεί προβλήματα, ενώ σε όσους δεν το συμμερίζονται οι απόψεις σχετικά με την επιβολή περιορισμών είναι μοιρασμένες.
Υπάρχει όμως και μία ακόμη πτυχή αυτής της συζήτησης, που αφορά την εγχώρια «ζήτηση» για τουρισμό και αναψυχή. Η θετική επίδραση του τουρισμού στην εθνική οικονομία συνυπάρχει με αρνητικές επιδράσεις του υπερτουρισμού, οι οποίες διασταυρώνονται με την κοινωνική δυσφορία
που προκύπτει από την ακρίβεια και τον περιορισμό της αγοραστικής δύναμης. Εν όψει μάλιστα της καλοκαιρινής περιόδου, η διάσταση αυτή αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον, καθώς αναδεικνύει τις διαθέσεις αλλά και τις δυνατότητες των ανθρώπων για μία περίοδο του χρόνου που συνδέεται, θεωρητικά, με την αναψυχή και την ανεμελιά. Προκύπτει, λοιπόν, κάτι αναμενόμενο ίσως αλλά πάντως εντυπωσιακό:
για το 86% των ερωτώμενων υπάρχουν «απαγορευμένοι» προορισμοί στη χώρα, που δεν αποτελούν επιλογή διακοπών λόγω των υψηλών τιμών.
Έχει χάσει, άραγε, το ελληνικό καλοκαίρι την αθωότητά του; Τα παραπάνω ευρήματα δε δίνουν αναγκαστικά μια απάντηση, ωστόσο τροφοδοτούν το ερώτημα εάν καλούμαστε να βρούμε μια νέα ισορροπία που θα επιτρέπει στη χώρα να καρπώνεται τα οφέλη των επισκεπτών και της εξωστρέφειας χωρίς να παραδίδεται, όπως λέει ο στίχος, «στου τουρισμού την ανοχή».
Ο κ. Γιάννης Μπαλαμπανίδης είναι πολιτικός αναλυτής, επικεφαλής πολιτικής και κοινωνικής έρευνας Metron Analysis.
