Κάποτε αποτελούσαν μία από τις πιο περιζήτητες επιλογές των υποψηφίων. Σήμερα οι Φιλολογίες βλέπουν τις βάσεις να υποχωρούν και τα αμφιθέατρα να αδειάζουν. Πρόκειται όμως για μια παροδική μεταβολή ή για την αρχή μιας νέας εποχής για τις ανθρωπιστικές σπουδές;
Για πολλές δεκαετίες οι Φιλολογίες συγκαταλέγονταν στις σχολές κύρους, αποτελώντας για πολλούς μαθητές στόχο ζωής. Σήμερα, είμαστε μάρτυρες μιας εντελώς διαφορετικής πραγματικότητας. Οι βάσεις εισαγωγής υποχωρούν, τα αμφιθέατρα αδειάζουν και ολοένα λιγότεροι αριστούχοι τις επιλέγουν.
Η εικόνα που κατέγραψαν οι βάσεις εισαγωγής του 2026 δεν αποτελεί μια συγκυριακή «βουτιά», αλλά το αποτύπωμα μιας κρίσης που βαθαίνει χρόνο με τον χρόνο.
Τι απομακρύνει τους νέους από τις ανθρωπιστικές σπουδές; Πρόκειται για απαξίωση των κλασικών γραμμάτων ή για μια φυσική προσαρμογή στις ανάγκες της εποχής; Και κυρίως, μπορεί η Φιλολογία να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της σε έναν κόσμο που κινείται με όρους τεχνητής νοημοσύνης και ψηφιακής οικονομίας;
Με αφορμή τα φετινά αποτελέσματα, πανεπιστημιακοί μιλούν στο ΒΗΜΑ για τα αίτια της κρίσης, τις ευθύνες της Πολιτείας και τις αλλαγές που θεωρούν αναγκαίες ώστε οι ανθρωπιστικές σπουδές να αποκτήσουν ξανά προοπτική.
«Οι φοιτητές δεν γεμίζουν πλέον τα αμφιθέατρα»
Τη μεταβολή της στάσης των νέων απέναντι στις φιλολογικές σπουδές επιβεβαιώνει η πρόεδρος του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, αναπληρώτρια καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Αναστασία Νάτσινα.
«Ακόμη και οι φοιτητές πλέον δεν σπεύδουν να παρευρεθούν στα αμφιθέατρα. Το κύρος του επαγγέλματος υποχωρεί και πλέον οι περισσότεροι σκέφτονται πόσα χρήματα θα αποκομίσουν από μια επαγγελματική επιλογή, κάτι που θεωρούν ότι συνοδεύεται και από εξουσία».
Όπως εξηγεί, το Πανεπιστήμιο επιχειρεί να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες, χωρίς να εγκαταλείπει τον πυρήνα των φιλολογικών σπουδών. «Προσπαθούμε οι σπουδές να είναι όσο το δυνατόν πιο ανοιχτές και να μην περιορίζονται αποκλειστικά στα κλασικά γνωστικά αντικείμενα.
Προσεγγίζουμε την τεχνολογία και την Τεχνητή Νοημοσύνη με όποιον τρόπο μπορούμε». Στο πλαίσιο αυτό, το Τμήμα έχει αναπτύξει δράσεις εξωστρέφειας, ενώ οι φοιτητές έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν μέχρι και 12 μαθήματα Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών.
«4.000 απόφοιτοι για μόλις 352 μόνιμους διορισμούς»
Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα αναδεικνύει η πρόεδρος του Τμήματος Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, καθηγήτρια Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας Ιωάννα Καραμάνου. Όπως επισημαίνει, η αγορά εργασίας αδυνατεί να απορροφήσει τον αριθμό των αποφοίτων.
«Λειτουργούν 20 Φιλολογικά Τμήματα πανελλαδικά. Αυτό σημαίνει περίπου 4.000 αποφοίτους κάθε χρόνο, τη στιγμή που οι μόνιμοι διορισμοί εκπαιδευτικών για το 2026 ήταν μόλις 352».
Η ίδια υποστηρίζει ότι απαιτείται επανεξέταση του αριθμού εισακτέων, ενώ σημειώνει ότι οι πανεπιστημιακοί καταβάλλουν μεγάλες προσπάθειες για να καλύψουν τα μαθησιακά κενά των φοιτητών.«Μπαίνουν πλέον φοιτητές με ελάχιστα εφόδια, γίνονται όμως υπεράνθρωπες προσπάθειες ώστε να αποκτήσουν όλα τα απαραίτητα επιστημονικά εφόδια».
Παράλληλα, το ΑΠΘ επιχειρεί επίσης να συνδέσει τη φιλολογία με τις νέες τεχνολογίες, έχοντας εντάξει στο πρόγραμμα σπουδών αντικείμενα όπως οι Ψηφιακές Φιλολογικές Σπουδές και η Υπολογιστική Γλωσσολογία.
«Είμαστε αισιόδοξοι ότι η κρίση στις ανθρωπιστικές επιστήμες μπορεί να αναστραφεί και ότι οι απόφοιτοι της Φιλολογίας θα μπορούν να απασχοληθούν ακόμη και στον χώρο της τεχνολογίας, όπου η ζήτηση είναι σαφώς μεγαλύτερη».
Γ. Μπαμπινιώτης: «Χάνονται οι άριστοι επειδή λείπουν τα κίνητρα»
Ο καθηγητής Γλωσσολογίας Γιώργος Μπαμπινιώτης διαπιστώνει ότι φέτος καταγράφηκε αισθητή κάμψη στις επιδόσεις των υποψηφίων που εισάγονται στα Τμήματα Ανθρωπιστικών Σπουδών συνολικά. «Παρατηρήθηκε πράγματι μια κάμψη στην επίδοση των υποψηφίων για τα Τμήματα Ανθρωπιστικών Σπουδών. Έτσι θα βρεθούν στα Τμήματα αυτά υποψήφιοι που δεν συγκέντρωσαν την απαιτούμενη βαθμολογία», επισημαίνει.
Κατά τον ίδιο, το φαινόμενο δεν οφείλεται στην έλλειψη ενδιαφέροντος για τα γράμματα, αλλά στην απουσία ουσιαστικών κινήτρων για τους αριστούχους μαθητές. «Υποψήφιοι με μεγαλύτερες επιδόσεις είχαν μειωμένο ενδιαφέρον για τις Ανθρωπιστικές Σπουδές, κυρίως ελλείψει ικανών κινήτρων (οικονομικών, κοινωνικών, επαγγελματικών κ.ά.).
Αντιθέτως, υποψήφιοι με μεγαλύτερο ενδιαφέρον αλλά μικρότερες επιδόσεις στράφηκαν προς τις Σπουδές αυτές, από τις οποίες προέρχονται κυρίως οι αυριανοί εκπαιδευτικοί προσχολικής, πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης – δηλαδή οι άνθρωποι που θα διαμορφώσουν μορφωτικά τους αυριανούς Έλληνες πολίτες».
Ο κ. Μπαμπινιώτης εκφράζει προβληματισμό για το επίπεδο των αυριανών εκπαιδευτικών, επισημαίνοντας ότι οι απόφοιτοι αυτών των σχολών είναι εκείνοι που θα διαμορφώσουν μορφωτικά τις επόμενες γενιές. «Το αυξημένο ενδιαφέρον μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο και να αναπληρώσει μέρος των δυσκολιών. Ωστόσο, ρεαλιστικά και με πολλές εξαιρέσεις, οι αυριανοί επιστήμονες αυτών των σπουδών δεν θα είναι του επιστημονικού επιπέδου προηγούμενων γενεών υποψηφίων», αναφέρει.
Ως λύση προτείνει ένα συνολικό σχέδιο αναβάθμισης του επαγγέλματος του εκπαιδευτικού. «Η Πολιτεία πρέπει να δώσει οικονομικά κίνητρα με αξιοπρεπείς μισθούς σε συνδυασμό με αυστηρή αξιολόγηση του έργου των εκπαιδευτικών, ενώ η κοινωνία οφείλει να αποδώσει ξανά στον δάσκαλο την εκτίμηση που του αξίζει. Παράλληλα, τα Πανεπιστήμια πρέπει να αυξήσουν λελογισμένα τις απαιτήσεις τους ώστε να επιτευχθεί υψηλότερο επίπεδο κατάρτισης».
Χριστόφορος Χαραλαμπάκης: «Δεν χρειάζεται να θρηνούμε – οι ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες είναι το μέλλον»
Μια πιο αισιόδοξη προσέγγιση υιοθετεί ο ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας του ΕΚΠΑ Χριστόφορος Χαραλαμπάκης. Όπως σημειώνει, η συζήτηση περί κρίσης των ανθρωπιστικών σπουδών επανέρχεται εδώ και δεκαετίες και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με νοσταλγία.
«Εδώ και πολλά χρόνια ακούμε για κρίση στις ανθρωπιστικές σπουδές, η οποία εμφανίζεται παροδικά. Τα κλασικά γράμματα με τη μορφή που τα γνωρίζαμε στην Ελλάδα είναι μια χαμένη υπόθεση.
Τα πράγματα αλλάζουν και εξελίσσονται όπως και οι άνθρωποι και δεν έχει κανένα νόημα να θρηνούμε». Ο ίδιος θεωρεί ότι η απάντηση βρίσκεται στον εκσυγχρονισμό των προγραμμάτων σπουδών. «Οι ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες είναι το κλειδί. Η διεπιστημονικότητα είναι εξαιρετικά σημαντική και απαιτεί συνεργασία επιστημόνων από δύο ή περισσότερους κλάδους. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες πρέπει να συνδεθούν με την υψηλή τεχνολογία».
Υπενθυμίζει, μάλιστα, ότι ήδη από τη δεκαετία του 1980 κορυφαία πανεπιστήμια του εξωτερικού είχαν υιοθετήσει αυτό το μοντέλο.«Ήδη από το 1983 στις Ηνωμένες Πολιτείες, φοιτητές ανθρωπιστικών σπουδών εξετάζονταν ακόμη και σε μαθήματα Χημείας. Η παιδεία πρέπει να ενδυναμωθεί και ο κάθε πολίτης να αποκτά χρήσιμες, όχι απλώς εγκυκλοπαιδικές γνώσεις».
Το μεγάλο στοίχημα
Αν κάτι προκύπτει από τις τοποθετήσεις των ειδικών, είναι ότι η κρίση των ανθρωπιστικών σπουδών δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από τις χαμηλές βάσεις ή τη μειωμένη ζήτηση. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκεται μια συνολικότερη αλλαγή στις αξίες της κοινωνίας, στην αγορά εργασίας και στις προσδοκίες των νέων.
Το ζητούμενο, όπως επισημαίνουν οι ίδιοι, δεν είναι η επιστροφή σε ένα παρελθόν που δύσκολα θα επανέλθει, αλλά η δημιουργία μιας νέας ταυτότητας για τις φιλολογικές σπουδές: με ισχυρότερη σύνδεση με την τεχνολογία, περισσότερες επαγγελματικές διεξόδους και ουσιαστική στήριξη από την Πολιτεία. Γιατί το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα επιλέγει αύριο τη Φιλολογία, αλλά ποιος θα εκπαιδεύει τις επόμενες γενιές.https://www.tovima.gr/editor/derizioti-mixaela-maria/
