Το νομοσχέδιο «Ενεργή Μάχη» και η μετάβαση σε ένα προληπτικό μοντέλο πολιτικής προστασίας
Το παρόν κείμενο κατατίθεται στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης για το νέο νομοσχέδιο του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας με τίτλο «Ενεργή Μάχη», το οποίο φιλοδοξεί να αναβαθμίσει συνολικά το σύστημα πολιτικής προστασίας και τη διαχείριση φυσικών καταστροφών στη χώρα μας.
Σε μια εποχή που τα ακραία φυσικά φαινόμενα εντείνονται, οι δασικές πυρκαγιές και οι πλημμύρες επαναλαμβάνονται με αυξανόμενη συχνότητα και η κλιματική κρίση επιδρά άμεσα στο φυσικό περιβάλλον, στην κοινωνική συνοχή και στην τοπική οικονομία, η ανάγκη για ένα πιο συνεκτικό, προληπτικό και λειτουργικό θεσμικό πλαίσιο καθίσταται πλέον επιτακτική.
Το υπό διαβούλευση νομοσχέδιο συνιστά μια σοβαρή και ώριμη προσπάθεια εκσυγχρονισμού του πλαισίου πολιτικής προστασίας, καθώς επιχειρεί να μεταβεί από μια κυρίως αντιδραστική λογική διαχείρισης κρίσεων (Reactive disaster management), που είχαμε έως τώρα, σε ένα περισσότερο ολοκληρωμένο σύστημα που καλύπτει όλο τον κύκλο της καταστροφής
: από την πρόληψη και την ετοιμότητα, στον επιχειρησιακό συντονισμό, και στην συνέχεια την αποκατάσταση και την κρατική αρωγή, με σαφή αναφορά στη σημασία της αποτίμησης, αξιολόγησης και της μάθησης από τα ίδια τα καταστροφικά γεγονότα. Η προσέγγιση αυτή δείχνει ότι το Υπουργείο επιδιώκει να οικοδομήσει έναν Εθνικό Μηχανισμό Διαχείρισης Κινδύνων με τη μεγαλύτερη δυνατή θεσμική συνοχή και αντοχή στον χρόνο.
Ιδιαίτερα θετικό στοιχείο αποτελεί η ενίσχυση του επιχειρησιακού συντονισμού και η σαφής κατανομή ρόλων και αρμοδιοτήτων μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων.
Η εμπειρία από προηγούμενες μεγάλες καταστροφές έχει δείξει ότι η πολυδιάσπαση ευθυνών, οι επικαλύψεις και η ασάφεια στη διοίκηση μπορούν να αποδειχθούν ιδιαίτερα επιβαρυντικές, ακόμη και αν υπάρχουν διαθέσιμα μέσα και ανθρώπινο δυναμικό. Η κατεύθυνση αυτή προς έναν πιο ενιαίο και λειτουργικό μηχανισμό πολιτικής προστασίας ανταποκρίνεται σε διαχρονικές ανάγκες και ευθυγραμμίζεται με διεθνώς δοκιμασμένες πρακτικές διαχείρισης σύνθετων κινδύνων.
Κεντρική θέση στο νομοσχέδιο «Ενεργή Μάχη» κατέχει η πρόληψη και η μείωση της επικινδυνότητας. Οι ρυθμίσεις για τη διαχείριση της καύσιμης ύλης, τους καθαρισμούς, την ελεγχόμενη βόσκηση και τις προδιαγεγραμμένες καύσεις αποτυπώνουν μια ουσιαστική μετατόπιση φιλοσοφίας:
από την αποκλειστική έμφαση στην καταστολή προς την ενεργητική και συστηματική πρόληψη. Το νομοσχέδιο αναγνωρίζει ότι οι πυρκαγιές δεν είναι απλώς τυχαία συμβάντα, αλλά φαινόμενα που συνδέονται άμεσα με τη διαχείριση του χώρου, του τοπίου και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Για περιοχές με έντονη αγροτική και ημιφυσική φυσιογνωμία, η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα κρίσιμη.
Εξίσου σημαντική και ελπιδοφόρα είναι και η θεσμοθέτηση διαδικασιών αποτίμησης μεγάλων καταστροφών την οποία προβλέπει το νομοσχέδιο. Η πρόβλεψη για συστηματική αξιολόγηση των μεγάλων συμβάντων, με στόχο την εξαγωγή συμπερασμάτων και τη βελτίωση πολιτικών και επιχειρησιακών πρακτικών, εισάγει με σαφήνεια τη λογική της θεσμικής μάθησης (Institutional Learning) .
Η αναγνώριση ότι οι φυσικές καταστροφές δεν είναι μόνο κρίσεις προς διαχείριση, αλλά και «πηγές γνώσης», αποτελεί δείγμα θεσμικής ωριμότητας και μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στη βελτίωση της ετοιμότητας και της αποτελεσματικότητας του συστήματος.
Θετική αποτίμηση επίσης αξίζει και στο σκέλος της κρατικής αρωγής, όπου το νομοσχέδιο επιδιώκει την απλοποίηση και επιτάχυνση των διαδικασιών αποκατάστασης, με έμφαση στη διαφάνεια και στην αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων. Η έγκαιρη στήριξη των πληγέντων και η σαφήνεια των διαδικασιών αποτελούν βασική προϋπόθεση κοινωνικής συνοχής, ιδίως σε περιοχές που δοκιμάζονται επανειλημμένα από καταστροφές.
Η σημασία του νομοσχεδίου «Ενεργή Μάχη» για περιοχές όπως το Νότιο Ρέθυμνο είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς πρόκειται για μία από τις πλέον πυρόπληκτες περιοχές της χώρας μας Οι μεγάλες πυρκαγιές των τελευταίων δεκαετιών έχουν αφήσει βαθύ και συσσωρευμένο αποτύπωμα στο φυσικό περιβάλλον, στην πρωτογενή παραγωγή, στον τουρισμό και στη συνοχή των τοπικών κοινωνιών.
Για εμάς, που ζούμε και δραστηριοποιούμαστε σε αυτή την περιοχή, η πολιτική προστασία δεν αποτελεί θεωρητικό πεδίο πολιτικής, αλλά ζήτημα καθημερινής αγωνίας, μνήμης και εμπειρίας. Οι προσδοκίες που τρέφουμε από ένα νέο θεσμικό πλαίσιο είναι υψηλές αλλά ρεαλιστικές: προσδοκούμε ένα σύστημα που να προλαμβάνει, να συντονίζει αποτελεσματικά, να μαθαίνει από τα λάθη του παρελθόντος και να στέκεται ουσιαστικά δίπλα στις τοπικές κοινωνίες πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την κρίση!
Συνολικά, θεωρώ, ότι το νομοσχέδιο δημιουργεί βάσιμες προϋποθέσεις για ένα ολοκληρωμένο και αποτελεσματικό σύστημα πολιτικής προστασίας. Είναι, ωστόσο, σαφές ότι η επιτυχία του θα κριθεί πρωτίστως στο επίπεδο της εφαρμογής.
Η «θεσμική μνήμη» (Institutional memory), η συνέχεια στη στελέχωση, η διαρκής εκπαίδευση και η ουσιαστική αξιοποίηση της «τοπικής και βιωματικής γνώσης» (Place-based knowledge) εκτιμώ ότι αποτελούν κρίσιμους παράγοντες που αξίζει και πρέπει να ενισχυθούν περαιτέρω, ώστε οι θετικές προβλέψεις του νόμου να μετατραπούν σε απτό αποτέλεσμα στο πεδίο.
Η θεσμική μνήμη αφορά την ικανότητα του ίδιου του συστήματος να θυμάται τις προηγούμενες καταστροφές, τα διδάγματα που προέκυψαν από αυτές, τις επιτυχημένες και τις προβληματικές πρακτικές, και να τα ενσωματώνει στη λειτουργία του ανεξάρτητα από τις εναλλαγές προσώπων και διοικήσεων. Σε περιοχές όπως το Νότιο Ρέθυμνο, όπου οι μεγάλες πυρκαγιές επαναλαμβάνονται στον ίδιο γεωγραφικό χώρο, η καταγραφή διατήρηση αυτής της μνήμης αποτελεί βασικό παράγοντα για τη βελτίωση της επιχειρησιακής ετοιμότητας, της πρόληψης και της ποιότητας των αποφάσεων σε μελλοντικά συμβάντα.
Η διατήρηση σταθερών δομών, η συστηματική καταγραφή και μελέτη των συμβάντων, καθώς και η αξιοποίηση της εμπειρίας των ανθρώπων που έχουν βιώσει τις καταστροφές στο πεδίο, μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά προς τον επιχειρησιακό σχεδιασμό και να ενισχύσουν ουσιαστικά την αποτελεσματικότητα του συστήματος πολιτικής προστασίας.
Οι παραπάνω σκέψεις κατατίθενται με διάθεση ενίσχυσης μιας σοβαρής και αξιόλογης προσπάθειας. Το νομοσχέδιο «Ενεργή Μάχη» δείχνει ότι το Υπουργείο αντιμετωπίζει τη διαχείριση των φυσικών καταστροφών με ευθύνη, γνώση και πολιτική βούληση.
Εφόσον εφαρμοστεί με συνέπεια και παραμείνει ανοικτό στη μάθηση, στον διάλογο και στη συνεργασία με τις τοπικές κοινωνίες, μπορεί να αποτελέσει ουσιαστικό βήμα προς ένα πιο ανθεκτικό και αξιόπιστο σύστημα πολιτικής προστασίας για τη χώρα μας.
Αντώνης Τσουρδαλάκης
Φυσικός
ΜSc στις Στρατηγικές Διαχείρισης Περιβάλλοντος, Καταστροφών και Κρίσεων
Υποψήφιος Διδάκτορας, ΕΚΠΑ, Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος
