Ο πίνακας, με τίτλο «Ο Λυτρωτής», είχε παραμείνει για δεκαετίες εν μέρει κρυμμένος κάτω από μεταγενέστερη παρέμβαση πλαστογράφου
Μια εντυπωσιακή ανακάλυψη φέρνουν στο φως τα Μουσεία του Βατικανού, καθώς η πρόσφατη αποκατάσταση ενός μικρού πίνακα αποκάλυψε ένα άγνωστο έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, γνωστού διεθνώς ως Ελ Γκρέκο. Ο πίνακας, με τίτλο «Ο Λυτρωτής», είχε παραμείνει για δεκαετίες εν μέρει κρυμμένος κάτω από μεταγενέστερη παρέμβαση πλαστογράφου, γεγονός που αλλοίωσε την αρχική του μορφή και καθυστέρησε την αναγνώριση της πραγματικής του αξίας.
Το έργο είναι ελαιογραφία σε ξύλινη επιφάνεια μικρών διαστάσεων, περίπου 45 επί 29 εκατοστά, και χρονολογείται μεταξύ 1590 και 1595. Απεικονίζει τον Χριστό ως Σωτήρα του κόσμου και προέρχεται από την ιδιωτική συλλογή του Ισπανού διανοουμένου και πολιτικού Χοσέ Σάντσεθ ντε Μουνιαΐν.
Το 1967 ο συλλέκτης δώρισε τον πίνακα στον πάπα Παύλο ΣΤ΄ και από τότε φυλασσόταν στην Αίθουσα των Πρεσβευτών του παπικού διαμερίσματος στο Αποστολικό Παλάτι του Βατικανού, έναν χώρο όπου οι ποντίφικες υποδέχονται επίσημες αντιπροσωπείες και υψηλούς επισκέπτες.
Η επιστημονική έρευνα και η αποκάλυψη του έργου
Για πολλά χρόνια το έργο δεν είχε μελετηθεί σε βάθος. Η σύνθεσή του έμοιαζε ελλιπής και ήταν εμφανές ότι είχε υποστεί επεμβάσεις. Μόλις πρόσφατα πραγματοποιήθηκε εκτεταμένη επιστημονική εξέταση και συντήρηση, η οποία αποκάλυψε μια απρόσμενη πραγματικότητα.
Κάτω από την επιφάνεια του πίνακα εντοπίστηκαν πολλαπλά στρώματα ζωγραφικής, δημιουργώντας ένα πραγματικό «παλίμψηστο» εικόνων. Οι ειδικοί διαπίστωσαν ότι υπάρχουν τουλάχιστον δύο παλαιότερες συνθέσεις του ίδιου του Ελ Γκρέκο κάτω από την ορατή επιφάνεια.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, το έργο υπέστη σταδιακή φθορά μέχρι τη δεκαετία του 1960. Την περίοδο εκείνη τα έργα του μεγάλου καλλιτέχνη από την Κρήτη γνώριζαν μεγάλη ζήτηση, καθώς η διεθνής ιστορία της τέχνης τον αναγνώριζε όλο και περισσότερο ως πρόδρομο της μοντέρνας τέχνης.
Η αυξανόμενη εμπορική αξία των έργων του οδήγησε στην εμφάνιση πολλών αντιγράφων και πλαστογραφιών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ένας άγνωστος πλαστογράφος φαίνεται πως επαναζωγράφισε τον πίνακα, καλύπτοντας την αρχική μορφή του Χριστού με μια πρόχειρη αναπαράσταση που μιμούνταν το ύφος του καλλιτέχνη.
Η αποκατάσταση από τους συντηρητές του Βατικανού
Η σύγχρονη αποκατάσταση πραγματοποιήθηκε από την ομάδα συντηρητών των Μουσείων του Βατικανού υπό τη διεύθυνση του Πάολο Βιολίνι και της Αλεσάντρα Ζαρέλι. Με προσεκτικές επεμβάσεις αφαιρέθηκαν τα μεταγενέστερα στρώματα, επιτρέποντας την αποκάλυψη της αυθεντικής ζωγραφικής.
Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εμφανίστηκαν στοιχεία των αρχικών συνθέσεων που δεν ήταν καν βέβαιο ότι υπήρχαν. Η σύγκριση των τεχνικών χαρακτηριστικών και της εικονογραφίας με άλλα έργα του Ελ Γκρέκο επιβεβαίωσε την πλήρη αυθεντικότητα του έργου.
Η αποκατάσταση δεν ανέδειξε μόνο το τελικό αποτέλεσμα, αλλά και ίχνη της καλλιτεχνικής διαδικασίας του ζωγράφου. Τα υποκείμενα σχέδια και οι διαφορετικές εκδοχές της σύνθεσης αποκαλύπτουν πώς ο δημιουργός επεξεργαζόταν τις ιδέες του πάνω στο ίδιο ξύλο, προσφέροντας στους ιστορικούς τέχνης πολύτιμες πληροφορίες για την εξέλιξη της εικαστικής του σύλληψης.
Η έκθεση στο Καστέλ Γκαντόλφο
Ο πίνακας θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά στο κοινό σε ειδική έκθεση που εγκαινιάζεται το Σάββατο στο παπικό παλάτι του Καστέλ Γκαντόλφο, τη θερινή κατοικία των παπών κοντά στη Ρώμη. Η έκθεση θα περιλαμβάνει ακόμη ένα έργο του Ελ Γκρέκο, μια μικρών διαστάσεων τέμπερα με θέμα τον Άγιο Φραγκίσκο της Ασίζης, που χρονολογείται γύρω στο 1570 και θεωρείται έργο της νεανικής του περιόδου.
Ο συγκεκριμένος πίνακας απεικονίζει τον Άγιο Φραγκίσκο μαζί με τον μοναχό Φρα Λεόνε σε στάση περισυλλογής. Η σύνθεση αντανακλά την επιρροή που άσκησαν στον Ελ Γκρέκο οι μεγάλοι δάσκαλοι της Βενετίας, ιδιαίτερα ο Τιτσιάνο και ο Τιντορέτο, με τους οποίους είχε έρθει σε επαφή κατά την παραμονή του στην Ιταλία.
Η παρουσία του μοναχού, στοιχείο που αργότερα εγκαταλείπει όταν εγκαθίσταται στην Ισπανία και διαμορφώνει το πιο επιμηκυμένο και μυστικιστικό ύφος του, αποτελεί χαρακτηριστικό των πρώιμων έργων του.
Δύο πίνακες σε διάλογο
Η αντιπαραβολή των δύο πινάκων επιτρέπει στους επισκέπτες να παρακολουθήσουν την καλλιτεχνική εξέλιξη του δημιουργού από τα πρώτα του βήματα στην Ιταλία έως την ώριμη περίοδό του στην Ισπανία. Εκεί, ο Ελ Γκρέκο διαμόρφωσε το μοναδικό και αναγνωρίσιμο ύφος που τον καθιέρωσε στην ιστορία της ευρωπαϊκής ζωγραφικής.
Η έκθεση, με τίτλο «Ο Ελ Γκρέκο μπροστά στον καθρέφτη: δύο πίνακες σε διάλογο», έχει και συμβολικό χαρακτήρα. Αποτελεί φόρο τιμής στον πάπα Λέοντα ΙΔ΄, σε μια χρονιά που συμπληρώνονται οκτακόσια χρόνια από τον θάνατο του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης.
Μέσα από αυτή τη συνάντηση δύο έργων διαφορετικών περιόδων, η έκθεση αναδεικνύει όχι μόνο την καλλιτεχνική πορεία του Ελ Γκρέκο, αλλά και τον διαχρονικό διάλογο μεταξύ τέχνης, πίστης και ιστορίας.
