Κάθε διεθνής κρίση φέρνει μαζί της έναν γνώριμο πειρασμό. Την ανάγκη να χωρίσουμε τον κόσμο σε στρατόπεδα. Σε «καλούς» και «κακούς», σε «δίκιο» και «άδικο», σε μια αφήγηση όπου όλα μοιάζουν καθαρά και αυτονόητα. Πριν ακόμη αποσαφηνιστούν τα γεγονότα, πριν διαμορφωθεί η πλήρης εικόνα, αρχίζει η πίεση για την άμεση ετυμηγορία. Η δημόσια συζήτηση σπεύδει να απλοποιήσει μια πραγματικότητα που σπάνια είναι τόσο απλή.
Οι εξελίξεις των τελευταίων ημερών στη Μέση Ανατολή και η συζήτηση που αναπτύχθηκε στη χώρα μας γύρω από τις επιλογές της ελληνικής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής επανέφεραν με ιδιαίτερη ένταση αυτή τη γνώριμη τάση του δημόσιου λόγου να μετατρέπει σύνθετες διεθνείς εξισώσεις σε απλές αφηγήσεις αντιπαράθεσης.
Από τις πρώτες ημέρες της κρίσης, η Ελλάδα κινήθηκε άμεσα. Η ενίσχυση της συνεργασίας με την Κυπριακή Δημοκρατία, με την ανάπτυξη ναυτικών και αεροπορικών μέσων υποστήριξης, αποτέλεσε μία από τις πρώτες ευρωπαϊκές αντιδράσεις στις εξελίξεις. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η εγκατάσταση συστοιχίας αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής άμυνας Patriot στην Κάρπαθο, που ενίσχυσε την προστασία του νοτιοανατολικού άκρου της συμμαχικής αεράμυνας.
Οι κινήσεις αυτές συνοδεύτηκαν από στενό συντονισμό με συμμάχους στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και με ευρωπαϊκούς εταίρους, μεταξύ των οποίων και η Γαλλία, ενώ η ανταπόκριση της Ελλάδας σε αίτημα της Βουλγαρίας για ενίσχυση της αεράμυνάς της ανέδειξε τον ρόλο της χώρας ως κρίσιμου παράγοντα σταθερότητας στη νοτιοανατολική Ευρώπη.
Ωστόσο, στον δημόσιο διάλογο τέτοιες πρωτοβουλίες συχνά ερμηνεύονται μέσα από απλουστευτικά σχήματα, πριν ακόμη εξεταστεί το γεωπολιτικό τους υπόβαθρο και ο ρόλος που καλούνται να διαδραματίσουν σε μια ιδιαίτερα ρευστή συγκυρία.
Ο πειρασμός αυτός δεν είναι τυχαίος. Πηγάζει από μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη απλοποίησης. Ο άνθρωπος ανέκαθεν επιδίωκε να τακτοποιήσει τον κόσμο σε καθαρές κατηγορίες, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα αντιστέκεται σε αυτές. Είναι ένας τρόπος να αντιμετωπίζουμε την αβεβαιότητα και να νιώθουμε ότι κατανοούμε πιο εύκολα όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Σε περιόδους κρίσεων, όπως η σημερινή, αυτή η τάση ενισχύεται ακόμη περισσότερο. Η πληροφορία γίνεται εργαλείο, οι ερμηνείες οργανώνονται επιλεκτικά και οι βεβαιότητες διατυπώνονται συχνά με μεγαλύτερη ένταση από την πραγματικότητα που τις γεννά. Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων μάλιστα η ταχύτητα της άποψης ανταμείβεται συχνά περισσότερο από την ακρίβεια της πληροφόρησης. Έτσι, πριν ακόμη καταλάβουμε τι ακριβώς συμβαίνει, έχουν ήδη διαμορφωθεί τα σχήματα ερμηνείας που θα μας κατανείμουν πρόχειρα σε αντίπαλα στρατόπεδα.
Μόνο που η πραγματικότητα των διεθνών σχέσεων σπάνια λειτουργεί με αυτούς τους όρους.
Η διεθνής πολιτική είναι πεδίο ισχύος, συμφερόντων και γεωπολιτικών ισορροπιών. Το διεθνές δίκαιο και οι αρχές παραμένουν θεμελιώδεις, αλλά εφαρμόζονται μέσα σε έναν κόσμο όπου τα κράτη δρουν πρωτίστως με γνώμονα την ασφάλεια και τη στρατηγική τους θέση. Όποιος αγνοεί αυτή τη διάσταση κινδυνεύει να αντικαταστήσει την ανάλυση με το σύνθημα και τη στρατηγική σκέψη με τη στιγμιαία αγανάκτηση.
Τα συνθήματα μπορεί να έχουν τη χρησιμότητά τους στην εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση. Στην εξωτερική πολιτική όμως σπάνια οδηγούν σε σοβαρές επιλογές. Για χώρες όπως η Ελλάδα, σε μια περιοχή γεμάτη γεωπολιτικές εντάσεις, η νηφαλιότητα δεν είναι πολυτέλεια αλλά προϋπόθεση υπεύθυνης πολιτικής. Η κατανόηση της μεγάλης εικόνας, η προσήλωση στο διεθνές δίκαιο και η αποφυγή εύκολων κραυγών αποτελούν στοιχεία ωριμότητας, όχι δισταγμού.
Δυστυχώς, στον δημόσιο διάλογο δεν επικρατεί πάντοτε αυτή η λογική. Συχνά η εξωτερική πολιτική αντιμετωπίζεται με όρους εσωτερικής αντιπαράθεσης, σαν ένα ακόμη πεδίο για εύκολες καταγγελίες και πρόχειρες βεβαιότητες. Όμως η σοβαρότητα μιας χώρας δοκιμάζεται ακριβώς σε αυτές τις στιγμές, όταν ο πειρασμός της απλοποίησης είναι ισχυρός και η πίεση για γρήγορες ετυμηγορίες μεγάλη.
Ίσως τελικά η πιο χρήσιμη στάση να είναι και η πιο δύσκολη. Η υπομονή να κατανοήσουμε πριν αποφανθούμε. Διότι όσο περισσότερα γνωρίζει κανείς για μια σύγκρουση, τόσο πιο δύσκολα υψώνει το δάχτυλο της απόλυτης βεβαιότητας.
Διότι στις διεθνείς κρίσεις υπάρχει μια κρίσιμη διάκριση που συχνά χάνεται μέσα στη θορυβώδη αντιπαράθεση του δημόσιου λόγου. Άλλο πράγμα είναι η κριτική και η αντιπολίτευση σε μια κυβέρνηση και άλλο η υποβάθμιση των στρατηγικών επιλογών μιας χώρας μέσα από πρόχειρες και απλουστευτικές ερμηνείες.
Σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο περίπλοκος, αυτή η επιφύλαξη δεν είναι αδυναμία.
Είναι πολιτική ωριμότητα. Και ίσως είναι ο μόνος τρόπος να αντισταθούμε σε έναν πειρασμό που επιστρέφει σε κάθε κρίση. Τον πειρασμό των εύκολων στρατοπέδων.
