Από τον Έβρο μέχρι την Κρήτη, η Ελλάδα γιορτάζει την Πρωτομαγιά. Ανακαλύπτουμε τις ρίζες του μαγιάτικου στεφανιού από τα αρχαία Ανθεστήρια και καταλήγουμε στη σύνδεσή του με τις φωτιές του Άι-Γιαννιού.
Σήμερα, πρώτη του Μάη, σε ολόκληρη την Ελλάδα, από το βορειότερο σημείο του Έβρου μέχρι την Κρήτη, οι άνθρωποι θα ξεχυθούν στην εξοχή για να «πιάσουν τον Μάη». Θα μαζέψουν δηλαδή λουλούδια για να φτιάξουν στεφάνια, ίσως στρώσουν τραπεζομάντηλα για πικνίκ ή θα φάνε σε αυλές και σε υπαίθριες ταβέρνες. Στο τέλος της ημέρας, θα κρεμάσουν το στεφάνι στην εξώπορτα ή στο μπαλκόνι, όπου θα παραμείνει μέχρι τη γιορτή του Άι-Γιαννιού, στις 24 Ιουνίου.
Τότε, οι πιστοί θα ανάψουν μεγάλες φωτιές και θα ρίξουν μέσα τα ξερά μαγιάτικα στεφάνια. Πηδώντας πάνω από τις φλόγες τρεις φορές, θα κλείσουν τον κύκλο της άνοιξης και θα πάρουν δύναμη για τον θερισμό και τις δυσκολίες του καλοκαιριού.
Παρόλο όμως που το μαγιάτικο στεφάνι συνδέεται με τον άγιο, η γιορτή της Πρωτομαγιάς, είναι από τις ελάχιστες στην χώρα μας που δεν είναι θρησκευτική. Αντίθετα, οι ρίζες της βρίσκονται στην Αρχαιότητα, σε εποχές που ο άνθρωπος ένιωθε την ανάγκη να ευχαριστήσει τη γη για όσα του προσφέρει, κάνοντας πομπές προς τους θεούς και τη φύση.
Μια τέτοια ιερή πομπή ήταν εκείνη των Ανθεστηρίων, όπου οι Αθηναίοι βάδιζαν προς τον ναό του Παρθενώνα κρατώντας κάνιστρα γεμάτα με άνθη. Στις πομπές του Θαργηλίωνα (μήνα που αντιστοιχούσε στο Μάιο), αφιερωμένες στον Ήλιο και τις Ώρες, δηλαδή τις εποχές που ρύθμιζαν την ωρίμανση των καρπών, το κεντρικό σύμβολο ήταν ένα στεφάνι από πράσινο κλαδί ελιάς στολισμένο με μαλλί, πάνω στο οποίο κρεμούσαν σύκα, λάδι, μέλι και κρασί.
Η ανθοφορία ήταν σημάδι ότι η Περσεφόνη επέστρεψε από τον Άδη, ότι η μητέρα της η Δήμητρα χαιρόταν, και άρα η γη θα ήταν και πάλι γόνιμη. Το στεφάνι λοιπόν ξεκίνησε ως ένας τρόπος να γιορταστεί η νίκη της ζωής πάνω στον θάνατο και η οριστική επικράτηση του φωτός.
Με τα χρόνια, αυτό το κλαδί άρχισε να αντικαθίσταται από κλαδιά οπωροφόρων δέντρων, στα οποία κρεμούσαν πορτοκάλια και λεμόνια, μέχρι να καταλήξουμε στο σημερινό στεφάνι που κυριαρχείται από το χρώμα και το άρωμα των λουλουδιών.
Το μαγιάτικο στεφάνι στη λαϊκή παράδοση
Στη λαϊκή παράδοση της πατρίδας μας, το στεφάνι λειτουργούσε ως φυλαχτό. Εκτός από τις μαργαρίτες, έπλεκαν μαζί σκόρδο για το κακό μάτι, αγκάθια για να κρατούν μακριά τους εχθρούς και τσουκνίδες για να διώχνουν τα κακά πνεύματα.
Σε πολλά νησιά, όπως στη Σέριφο ή τη Σύμη, πρόσθεταν κλαδιά ελιάς ή συκιάς και στάχυα, για να εξασφαλίσουν ότι το σπίτι θα έχει πάντα ψωμί, λάδι και ευλογία. Ήταν μια ασπίδα προστασίας που κρεμόταν πάνω από το κατώφλι, προστατεύοντας την υγεία και την ευτυχία της οικογένειας.
Στην Κέρκυρα, αντί για το κλασικό στεφάνι, περιφέρουν το «Μαγιόξυλο», έναν κορμό κυπαρισσιού στολισμένο με άνθη και κορδέλες. Σε άλλες περιοχές, ένα μικρό παιδί, το «Μαγιόπουλο», στολίζεται με λουλούδια και γυρίζει από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας, ενσαρκώνοντας την ίδια την άνοιξη που ζωντανεύει. Στη Ναύπακτο το Μαγιόπουλο θα συνοδεύεται από γέρους φουστανελάδες με κουδούνια στολισμένα με ιτιά.
Στην Κοζάνη, οι άνθρωποι τυλίγουν λυγαριά στη μέση τους για να είναι δυνατοί, ενώ στην Πάργα τα παιδιά τραγουδούν το τραγούδι του Μαγιού κρατώντας ανθισμένα κλαδιά πορτοκαλιάς.
Σε πολλά χωριά της βόρειας Εύβοιας, την Πρωτομαγιά τηρείται το έθιμο της «Πιπεριάς», όπου γίνεται μια συλλογική ευχή να πάνε καλά οι σοδειές και να φέρει η άνοιξη χαρές. Παιδιά, στολισμένα με πρασινάδες και άνθη, παρακαλούν για βροχή και για καλή σοδειά. Στο τέλος, όλα καταλήγουν σε πανηγύρι με κλαρίνα και βιολιά.
Στα Άγραφα, οι νοικοκυρές αποβραδίς αδειάζουν τα παλιά δοχεία με νερό ή κρασί και το πρωί τα κορίτσια πηγαίνουν με τις στάμνες να φέρουν το καινούργιο νερό στο σπίτι. Όμως παντού, το στεφάνι θα είναι εκεί. Θα είναι το πρώτο πράγμα που θα βλέπει κανείς μπαίνοντας σε ένα σπίτι, μια υπενθύμιση ότι ο θάνατος νικήθηκε και ότι η ομορφιά είναι το μόνο πράγμα που αξίζει να γιορτάζουμε. Καλή Πρωτομαγιά!
