Στην Ελλάδα, πριν από πολλά χρόνια, υπήρξε μια περίοδος πολύ σκοτεινή, ήταν η περίοδος του Β’ Παγκοσμίου πολέμου που ξέσπασε όταν οι δυνάμεις του φασιστικού άξονα με επικεφαλής τη ναζιστική Γερμανία και τη φασιστική Ιταλία προσπάθησαν να αλλάξουν τα σύνορα και να επιβάλουν μια εξουσία φόβου και αδικίας εις βάρος των υπόλοιπων λαών της Ευρώπης. Ο αγώνας και η αντίσταση των λαών στο τέλος, όμως, νίκησε.
Από το 1940 μέχρι το 1944 η χώρα μας βρέθηκε κάτω από ναζιστική–φασιστική κατοχή. Οι άνθρωποι ζούσαν δύσκολα: υπήρχε φτώχεια, φόβος και πολλές οικογένειες δεν είχαν ούτε τα βασικά. Πολλοί άνθρωποι πέθαναν από την πείνα. Και όποιος τολμούσε να αντισταθεί, κινδύνευε να βρεθεί στη φυλακή ή ακόμα και να εκτελεστεί.
Όμως, μέσα σε αυτή τη δυσκολία, κάποιοι άνθρωποι δεν δέχτηκαν να μείνουν με σταυρωμένα χέρια.
Σε πολλές γειτονιές της Ελλάδας, υπήρχαν νέοι και μεγάλοι που ήθελαν να παλέψουν για τη λευτεριά. Τότε, το ΚΚΕ μαζί με άλλους αγωνιστές, πήρε πρωτοβουλία να οργανωθεί η αντίσταση. Έτσι δημιουργήθηκαν το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ. Και μαζί τους δημιουργήθηκε και η ΕΠΟΝ, μια μεγάλη οργάνωση νέων. Σε αυτή συμμετείχαν και μαθητές της ηλικίας σας — παιδιά που είχαν όνειρα, που ήθελαν να μορφωθούν, να ζήσουν ειρηνικά, αλλά βρέθηκαν σε χρόνια που ζητούσαν θάρρος.
Άλλοι μοίραζαν προκηρύξεις, άλλοι βοηθούσαν κρυφά οικογένειες που πεινούσαν, άλλοι έκαναν μικρές πράξεις αντίστασης. Δεν ήταν “ήρωες από παραμύθι”. Ήταν απλοί άνθρωποι που έλεγαν: «Δεν γίνεται να φοβόμαστε για πάντα.»
Εδώ όμως χρειάζεται να θυμηθούμε και κάτι ακόμα.
Και πριν το ξέσπασμα του πόλεμου στην Ελλάδα τα πράγματα δεν ήταν τόσο εύκολα για το λαό μας. Άνθρωποι που αγωνίζονταν για μια καλύτερη ζωή αντιμετωπίζονταν με διώξεις και πολλές φορές πιάνονταν και φυλακίζονταν άδικα. Στα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά, πολλοί κομμουνιστές είχαν ήδη φυλακιστεί και εξοριστεί. Και όταν ξέσπασε ο πόλεμος, αντί να αφεθούν ελεύθεροι, πολλοί από αυτούς παραδόθηκαν στους κατακτητές. Έτσι βρέθηκαν σε φυλακές και στρατόπεδα, ανάμεσά τους και στο Χαϊδάρι.
Και τότε ήρθε η Πρωτομαγιά του 1944.
Εκείνη τη μέρα, οι ναζί αποφάσισαν να εκτελέσουν 200 κρατούμενους κομμουνιστές από το Χαϊδάρι, ως αντίποινα για μια ενέργεια αντίστασης, την εκτέλεση ενός Γερμανού υποστράτηγου στην Λακωνία. Διάλεξαν ανθρώπους που είχαν πρωτοστατήσει στους αγώνες, γιατί ήθελαν να σπείρουν φόβο και να κάνουν τον λαό να σταματήσει να ελπίζει.
Οι 200 της Καισαριανής ήταν πολιτικοί κρατούμενοι. Οι περισσότεροι ήταν αγωνιστές εργάτες που πάλευαν οργανωμένα μέσα από τα σωματεία τους για τη βελτίωση των συνθηκών των εργαζομένων. Τότε, πολλοί οδηγήθηκαν σε φυλακές και εξορίες επειδή είχαν υψηλές ιδέες, αγωνίζονταν για το δίκαιο των εργαζομένων και πίστευαν ότι ο κόσμος μπορεί να γίνει πιο δίκαιος, χωρίς εκμετάλλευση χωρίς πλούσιους και φτωχούς.
Εκείνο το πρωί της εκτέλεσης τους έβγαλαν από το στρατόπεδο και τους έβαλαν σε φορτηγά. Ο δρόμος προς την Καισαριανή ήταν γεμάτος σιωπή, αλλά όχι σιωπή φόβου. Σε πολλές αφηγήσεις λέγεται πως, καθώς περνούσαν, πέταγαν μικρά σημειώματα από τα φορτηγά—σαν να ήθελαν να αφήσουν πίσω τους ένα τελευταίο “είμαστε εδώ”, να φτάσουν τα λόγια τους στους ανθρώπους.
Στην Καισαριανή, στο Σκοπευτήριο, έγινε η εκτέλεση με τουφεκισμό. Οι μαρτυρίες μιλούν για μια στάση που συγκλονίζει: πολλοί στάθηκαν όρθιοι, δεν έδειξαν να λυγίζουν, και κάποιοι λέγεται πως προχωρούσαν μαζί, δίνοντας κουράγιο ο ένας στον άλλον.
Κάποιοι από αυτούς, όπως λένε οι αφηγήσεις, έκαναν κάτι που μοιάζει μικρό — αλλά είναι τεράστιο: έβγαλαν από την τσέπη τους μικρά χαρτάκια και έγραψαν βιαστικά λίγες λέξεις. Ύστερα, καθώς τα φορτηγά περνούσαν από δρόμους και γειτονιές, πέταγαν τα σημειώματα έξω.
Ήθελαν οι άνθρωποι να τα βρουν.
Ήθελαν να ακουστεί η φωνή τους έξω από τα τείχη.
Ένα από αυτά τα σημειώματα είχε λόγια που έμειναν στην Ιστορία. Ο Μήτσος Ρεμπούτσικας έγραφε: «Όταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτέ».
Και μπορεί εκείνοι να πήγαιναν προς την εκτέλεση, αλλά τα λόγια τους έμειναν. Γιατί τα σημειώματα αυτά έγιναν σαν μικρές σπίθες που πέρασαν από χέρι σε χέρι, από καρδιά σε καρδιά.
Στο Σκοπευτήριο, οι 200 εκτελέστηκαν με τουφεκισμό. Πολλές μαρτυρίες μιλούν για τη στάση τους: πως έμειναν όρθιοι, με αξιοπρέπεια, και πως προχωρούσαν μαζί, δίνοντας κουράγιο ο ένας στον άλλον.
Και η γειτονιά της Καισαριανής; Οι άνθρωποι άκουγαν, καταλάβαιναν, πονούσαν. Υπήρξαν, σύμφωνα με αφηγήσεις, κινήσεις και προσπάθειες να σωθούν, αλλά δεν τα κατάφεραν. Παρ’ όλα αυτά, εκείνη η μέρα χαράχτηκε βαθιά στη μνήμη του τόπου.
Και έτσι, οι “200” έμειναν ως ένα κομμάτι της Ιστορίας: άνθρωποι που, μέσα σε πολύ δύσκολες συνθήκες, κράτησαν μεταξύ τους κάτι πολύ δυνατό—το θάρρος, την αξιοπρέπεια, και την αποφασιστικότητα να μη σκύψουν το κεφάλι.
Στην Καισαριανή, στο Σκοπευτήριο, οι 200 εκτελέστηκαν. Όμως στη μνήμη του κόσμου δεν έμειναν σαν αριθμός. Έμειναν σαν άνθρωποι που, ακόμη και στην πιο δύσκολη στιγμή, στάθηκαν με αξιοπρέπεια και με το βλέμμα στραμμένο σε κάτι που πίστευαν: ότι κάποτε ο κόσμος μπορεί να γίνει καλύτερος και δίκαιος
Και κάθε φορά που κάποιος θυμάται αυτή την ιστορία, είναι σαν να βρίσκει ξανά ένα από εκείνα τα χαρτάκια στον δρόμο — ένα σημείωμα που λέει: «Μην ξεχνάτε. Να στέκεστε όρθιοι.»
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
Οι 200 της Καισαριανής
Όνομα: ____________________ Τάξη: ________ Ημερομηνία: ___ / ___ / ____
Ερωτήσεις κατανόησης
1. Ποιοι ήταν οι 200 της Καισαριανής;
2. Πολλοί από αυτούς είχαν συλληφθεί πριν από την Κατοχή. Από ποιο καθεστώς;
3. Πού κρατήθηκαν πριν την εκτέλεση;
4. Πότε έγινε η εκτέλεση; (γράψε ημερομηνία);
5. Γιατί ανακοίνωσαν οι ναζί ότι έγινε η εκτέλεση;
6. Τι λένε αφηγήσεις ότι έκαναν οι κρατούμενοι στη διαδρομή προς την Καισαριανή;
Β. Σωστό ή Λάθος (κύκλωσε)
1. Οι 200 ήταν πολιτικοί κρατούμενοι. Σ / Λ
2. Οι 200 εκτελέστηκαν στο Χαϊδάρι. Σ / Λ
3. Οι ναζί είπαν ότι η εκτέλεση έγινε ως αντίποινα. Σ / Λ
4. Στη διαδρομή, σε αφηγήσεις λέγεται ότι πέταξαν σημειώματα. Σ / Λ
5. Η εκτέλεση έγινε το 1944. Σ / Λ
Γ. Βάζω σε σειρά (γράψε 1–5)
Βάλε τα γεγονότα στη σωστή σειρά:
___ Μεταφορά στο Σκοπευτήριο Καισαριανής
___ Κάποιοι συλλαμβάνονται πριν την Κατοχή (δικτατορία Μεταξά)
___ Κρατούνται στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου
___ Οι ναζί ανακοινώνουν εκτέλεση ως αντίποινα
___ Πρωτομαγιά 1944: εκτέλεση των 200
Δ. Μικρή δημιουργική άσκηση
“Ένα σημείωμα στον δρόμο” (6–8 σειρές)
Γράψε ένα μικρό σημείωμα που φαντάζεσαι ότι θα μπορούσε να πετάξει ένας κρατούμενος από το φορτηγό.
________________________________________
________________________________________
________________________________________
________________________________________
Ή
2) “Ένα παιδί στην Καισαριανή” (6–8 σειρές)
Γράψε τι θα έλεγε ένα παιδί που βλέπει τα φορτηγά να περνούν από τη γειτονιά του.
________________________________________
________________________________________
________________________________________
________________________________________
________________________________________
Ε) Αφού δώσετε τα κατάλληλα στοιχεία στους μαθητές να τους ζητήσετε να γράψουν την ιστορία ενός από τους εκτελεσμένους, τη δουλειά έκανε, που ζούσε, σε ποιους αγώνες είχε συμμετάσχει.
ΣΤ) Τι πιστεύουν οι μαθητές, υπάρχουν σήμερα αδικίες και αρνητικές καταστάσεις για τις όποιες οι άνθρωποι πρέπει να αγωνιστούν; Να γράψουν τι ιδέες τους σε μορφή γραμμάτων που θα έστελναν στους φίλους τους και τους δικούς τους ανθρώπους.
ΣΤ. Ζωγραφίζω – Κολάζ (για το τετράδιο ή ένα χαρτί Α4)
Θέμα: «Μνήμη – Ελευθερία – Ειρήνη-Δικαιοσύνη»
Ζωγράφισε/φτιάξε κολάζ με σύμβολα (π.χ. λουλούδι, περιστέρι, ήλιο, χέρια που βοηθούν, βιβλίο ιστορίας).
Ζ) Μικρή πρόταση για τη ΣΤ’ τάξη/
Από (π.χ. Μεγάλος περίπατος του Πέτρου) και (π.χ. Ξυπόλυτοι ήρωες ή Όταν ο ήλιος…). Ζήτα από ομάδες να φτιάξουν: “Ημερολόγιο μιας μέρας στην Κατοχή” ή “Χάρτη φόβου–ελπίδας” (πού υπήρχε φόβος / πού γεννιόταν ελπίδα).
Η) Αξιοποιώντας τις παρακάτω πηγές για δράση νεών και παιδιών στην αντίσταση βρείτε διηγήσεις που μπορούν να συγκινήσουν και να προβληματίσουν τους μαθητές. Μπορούν να αξιοποιηθούν για ομαδικές εργασίες. Π.χ η δράση μαθητών στην αντίσταση, δημιουργία σκετς, μοίρασμα ρόλων στην τάξη.
Θ) Γράψε 3 λέξεις που σου έμειναν από την ιστορία:
1.____________________ 2) ____________________ 3) ____________________
4 εικόνες-αναφορές για το μάθημα
Μπλοκ 15 (Στρατόπεδο Χαϊδαρίου) – το κτίριο που συνδέεται με τη διαδρομή των κρατουμένων.
Πλάκα/επιγραφή “Μπλοκ 15” – βοηθά τα παιδιά να “δέσουν” τον τόπο με την ιστορία.
Μνημείο στο Σκοπευτήριο Καισαριανής (μαύρες πλάκες με ονόματα) – κατάλληλο για συζήτηση γύρω από μνήμη/σεβασμό. Ο χώρος του Σκοπευτηρίου (τοπίο/περιβάλλων χώρος) – για να δουν “πού έγινε”.
Λεξιλόγιο: Κατοχή: όταν μια χώρα βρίσκεται υπό τον έλεγχο ξένου στρατού.
Πολιτικός κρατούμενος: άνθρωπος που φυλακίζεται για τις ιδέες ή τη δράση του.
Δικτατορία: καθεστώς όπου δεν υπάρχουν ελευθερίες και κυβερνά με βία/φόβο.
Εξορία: αναγκαστική απομάκρυνση σε άλλο τόπο, μακριά από το σπίτι.
Αντίποινα: τιμωρία που επιβάλλεται ως “εκδίκηση” για μια πράξη.
Σκοπευτήριο: χώρος για σκοποβολή· τότε χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εκτέλεσης.
ΒΙΒΛΙΑ Για Ε’–ΣΤ’ Δημοτικού
Άλκη Ζέη – Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου (μυθιστόρημα)
Πόλεμος/Κατοχή στην Αθήνα μέσα από τα μάτια ενός παιδιού. Υπάρχει και graphic novel έκδοση (πολύ πρακτική για τάξη).
Ζωρζ Σαρή – Όταν ο ήλιος… (μυθιστόρημα)
Εφηβική ματιά στην Αθήνα της Κατοχής, φόβος, επιλογές, καθημερινότητα.
Ζωρζ Σαρή – Το γαϊτανάκι (μυθιστόρημα). Αναφέρεται σε παιδιά/νέους και πώς τα ιστορικά γεγονότα (πόλεμος–Κατοχή κ.ά.) μπαίνουν στη ζωή τους.
Αλεξάνδρα Μητσιάλη – Ξυπόλυτοι ήρωες (ιστορικό μυθιστόρημα). Κατοχή & Αντίσταση, με αναφορά στο “ξυπόλυτο τάγμα” και όψεις της πόλης/κοινωνίας.
Παναγιώτης Φούντης – Ο μικρός σαμποτέρ της Κατοχής 1941–1944. Ιστορία από “παιδική ματιά”, με επεισόδια δράσης/αντοχής (καλό για συζήτηση «τι μπορεί να κάνει ένα παιδί σε δύσκολους καιρούς»).
Άννα Ιακώβου – Ο Καραγκιόζης στην Αντίσταση του 1940 . Πιο “θεατρικό/παραστασιακό” υλικό, χρήσιμο για δραματοποίηση στην τάξη.
Σταφυλαράκης Γιώργος – Κραυγή (ιστορικό μυθιστόρημα)
Τζουγανάτος Νικόλαος- Όταν οι τοίχοι μιλούν (ιστορικό ντοκουμέντο με πλούσια εικονογράφιση από τα χαράγματα των αγωνιστών στους τοίχους της φυλακής)
Χώροι-Μνημεία μνήμης για την Κατοχή και την Εθνική Αντίσταση
Ηράκλειο: Μουσείο Μάχης Κρήτης & Εθνικής Αντίστασης 1941–45
Βιάννος (Αμιράς): Πανδημοτικό Ηρώο & Μουσείο Ολοκαυτώματος Δήμου Βιάννου
Θέρισο (Χανιά): Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Θερίσου
Κάνδανος (Χανιά): χώρος μνήμης/μνημείο της καταστροφής
Κοντομαρί: μνημείο εκτελεσθέντων
Αλικιανός (Χανιά): μνημείο εκτελεσθέντων
Πλατανιάς (Χανιά): καταφύγιο στη γερμανοκατοχή
Γολγοθάς (Χανιά-Αγυά): τόπος εκτελέσεων
Ταινίες
Το τελευταίο σημείωμα: ελληνική δραματική ταινία του 2017, σε σκηνοθεσία Παντελή Βούλγαρη και σενάριο του ίδιου και της Ιωάννας Καρυστιάνη. Βασίζεται στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κομμουνιστών πολιτικών κρατουμένων στο Σκοπευτήριο Καισαριανής, ως αντίποινα για τον θάνατο του Γερμανού υποστρατήγου Κρεχ από Έλληνες αντάρτες του ΕΛΑΣ, την Πρωτομαγιά του 1944.
Ξυπόλητο τάγμα: ασπρόμαυρη ελληνική πολεμική δραματική ταινία του 1954, βασισμένη στην αληθινή ιστορία 160 παιδιών που διώχτηκαν από τα ορφανοτροφεία της Θεσσαλονίκης από τους Ναζί κατακτητές στα χρόνια της κατοχής του B΄ Παγκοσμίου Πολέμου
